YUMURTALIK (OVER) HORMONLARI VE BOZUKLUKLARI
Eriskin bir kadinda yumurtaliklar sagda ve solda olmak uzere 2 tanedir ve her biri ortalama 7 gram civarindadir. Yumurtaliklar oval sekilli olup boyutlari 2-5x1,5-3x0.6-1.5 cm civarindadir.
Yumurtaliktan salgilanan baslica hormonlar ostrojen, progesteron ve androjen denen hormonlardir ve hepsi de kolesterolden yapilir. Bu hormonlarin yumurtaliktan salgilanabilmesi icin hipofizden FSH ve LH hormonlarinin yeterli ve duzenli olarak salgilanmasi gerekir.
Ostrojen:
Yumurtaliktaki granulosa hucrelerinden salgilanir. Ostrojen hormonu kizlarda boyun uzamasina, kadin tipinin olusmasina ve memenin buyumesine katkida bulunur. Sesin ince olmasi, dudaklarin buyumesi ve kadin tipi kalca olusmasini ostrojen saglar. Kizlarda koltuk alti ve genital organ civarindaki killanma yumurtaliktan salgilanan erkek tipi hormonlar (androjenler) sayesinde olur. Ostrojen hormonu kadinlari kalp hastaligindan korur ve kan kolesterolunu azaltir.
Overden en fazla salgilanan ostrojen E2 denen ostradioldur.
Ostrojen rahimin (tip dilindeki adi uterus) buyumesini sagladigi gibi vajenin kaygan olmasina katkida bulunur.
Adetin 2. ve 3. gununde estrodiol seviyesi 80 pg/ml den az ise ostrojen yetersizligi vardir. Eger E2 50 pg/ml’den az ise kesin ostrojen eksikligi vardir.
Progesteron:
Yumurtaliktaki corpus luteumdan salgilanir. Iki adet (mens) kanamasinin ortasinda (ortalama 14. gunden) sonra salgilanmaya baslar yani adet doneminin ikinci donemi denen luteal fazda salgilanir. Rahim ici zarin (endometrium) kabarmasini ve salgilayici bir hal almasini, dollenmis yumurtanin rahimde kalmasi ve gebeligin devami icin gereklidir. Progesteron vucut isisinin artisini da yapar. Progesteron adet doneminin olmasini saglar. Ostrojenin etkilerini dengeler.
Progesteron vucutta sivi birikmesi ve siskinliklerin onemli bir nedenidir. Bunun nedeni duz kaslarda gevseme yapmasi ve bagirsaklarda bu nedenle gaz olusmasidir. Siskinlik ve gaz sikayeti olan kadinlar sunlari yapmalidir:
Tuzlu gidalar yememeli
Yagli yiyeceklerden ve lifli gidalardan uzak durmali
Sik ve az yemeli
Kahvalti mutlaka yapilmali
Kafein ve alkol alinmamali
Egzersiz yapilmali
Kilo fazla ise verilmeli
Diuretik almamali
Hormon tetkikleri ve ure bakilmali
Androjenler:
Yumurtaliklardan erkek tipi etki yapan hormonlardan DHEA, testosteron, androstenedion adinda ve hepsine birden genel isim olarak androjen denen hormonlar da salgilanir. Bunlar teka hucrelerinden salgilanir. En fazla salgilanan androstenedion olup bu hormon daha sonra testosteron hormonuna donusur.
Kizlarda Ergenlik:
Kizlarda ergenligin baslangic yasi degisken olsa da meme gelisimi 10-11 yaslarinda baslar, arkasindan koltuk alti ve genital organ etrafi killanmasi baslar. Duzenli adetlerin baslamasi ergenligin tamamlandigini gosterir. Memenin gelismeye baslamasi ile adetlerin baslangici arasinda ortalama 2 yil gecer. Adetler baslangicta duzensiz olur. Adetlerin baslangicinda sosyoekonomik faktorler, kalitim (genetik yapi) etkili olmaktadir. Kilolu kizlar daha erken adet gormeye baslar. Sporla ugrasan kizlarda, beslenme bozuklugu olanlarda adet baslangici gecikir.
Adetlerin baslamasiyla hipofizden FSH ve LH salgisi artik duzenli ve devamli olmustur. Menopozdan sonra FSH ve LH artar
Adetlerin Baslamasi (Menstruasyon)
Her saglikli eriskin kiz veya kadin, bazen degismekle beraber 28 gunde bir adet gorur (bazen 25 gunde bir veya 32 gunde bir de olur). Her iki adet kanamasi arasindaki doneme memstruasyon donemi denir. Adet kanamasi da ortalama 4 gundur ve bazen 6 gun bazen 2 gun olabilir. Bu donemin ilk 14 gunluk donemine follikuler donem, ikinci 14 gunluk doneme luteal donem veya faz denir.
Her adet doneminin sonunda kanda ostrojen ve progesteron hormonu hizla duser ve arkasindan FSH artmaya baslar. FSH etkisiyle bu donemde (ilk follikuler faz) yumurtalik icinde follikul denen halka seklinde yapilar olusur. Bunlarin icinde yumurta vardir. Arkasindan LH hormonunun etkisiyle ostrojen salgilanmaya baslar ve yumurtlamanin olustugu 14. gunden once kanda ostrojen hizla yukselir ve yumurtlamadan sonra duser. Yumurtlamadan 16 saat once kanda LH hizla artar. Follikul yirtilir ve icindeki yumurta disari cikar. Budan sonra progesteron hormonu salgilanmaya baslar. Progesteron hormonunun etkisiyle yani yumurtlama olduktan sonra vucut isisi 0.3-0.5 C artar. Bu artis adet kanamasi oluncaya kadar devam eder. Kanama olunca normale gelir.
Rahim icini saran veya doseyen endometrium isimli zarda bu donemde onemli degisiklikler olusur. Bu zar spiral arterler (temiz kan damari) le beslenir. Eger yumurtalik salgilandiktan sonra gebelik olmaz ise bu damarlarin kasilmasiyla endometrium zari dokulur ve kanama olusur ve adet meydana gelir.
Gebelik ve Dollenme:
Cinsel iliski sirasinda vajene birakilan spermler rahim agzindan girerek rahimin ampulla denen ve sacak seklindeki uc noktasina kadar gelirler. Rahim agzina (vajinaya) birakilan 250 milyon spermden ancak 50- 200 kadari 5 dakika sonra buraya gelebilir. Ampullanin fircamsi yapilari yumurtalik yuzeyini devamli supururken buradan atilan yumurtalari tutar. Burada bulunan sperm ile yumurta birlesir ve dollenme olusur.
Yumurtaliktan atilan yumurtanin dollenmesi ilk 24 saat icinde olursa olur, sonra olmaz. Yine vajene birakilan spermin dolleme kapasitesi 48 saattir.
Ampullada dollenme sonrasi olusan yapi tupler yoluyla rahime gelir ve oraya yerlesir (3-4 gun sonra).
Premenstruel Sendrom:
Adet baslamadan onceki haftada kadinlarda istahin artmasi, sinirli ve huzursuz olma durumudur. Kadinlarin % 60’inda olur. Bu donemde tatli yeme isteginde artma, sivi birikmesi, siskinlik, kilo alma, depresyon, aglama nobetleri, panik atak, yorgunluk, bas agrisi ve migren gorulebilir. Bu durumun nedeni pek bilinmese de progesteron sorumlu tutulmaktadir. Bu kisilere oneriler sunlardir:
Egzersiz yapiniz
Sigarayi birakiniz
Kafein alimini azaltiniz
Iyi uyku uyuyun
Cok az cikolata alabilirsiniz
Kalsiyum ilaclari alabilirsiniz
B kompleks vitaminleri ve ozellikle B6 vitamini aliniz
Vitamin C ve E alinmalidir
Antidepresan ilaclar faydali olabilir
Evening primrose oil faydali olabilir